متخصص روان‌شناسی بیمارستان قائم (عج)، از مراکز درمانی وابسته به دانشگاه علوم پزشکی مشهد، با تأکید بر نقش تعیین‌کننده والدین در تربیت دیجیتال کودکان و نوجوانان، همراهی فعال را مؤثرترین راهبرد در مدیریت فضای مجازی دانست و کنترل سخت‌گیرانه را عاملی برای افزایش پنهان‌کاری عنوان کرد.

دکتر رضا شم‌آبادی در گفت‌وگو با وبدا، با اشاره به انتشار راهنمای «مدیریت فضای مجازی کودکان و نوجوانان؛ راهنمای عملی برای والدین و مربیان» اظهار داشت: فضای مجازی برای نسل جدید دارای دو وجه هم‌زمان است؛ از یک‌سو بستری برای یادگیری، خلاقیت، آموزش و ارتباط، و از سوی دیگر زمینه‌ساز بروز مخاطراتی همچون اعتیاد اینترنتی، آزار مجازی، کلاهبرداری، افت تحصیلی و اضطراب اجتماعی.

وی تأکید کرد: هدف اصلی در تربیت دیجیتال، ممنوع‌سازی استفاده از فضای مجازی نیست، بلکه شکل‌دهی به استفاده‌ای ایمن، سالم و متعادل متناسب با سن و نیاز کودک و نوجوان است.

اصل طلایی مدیریت فضای مجازی؛ همراهی به جای کنترل

این متخصص سلامت روان افزود: کنترل افراطی و بدون گفت‌وگو، اغلب منجر به پنهان‌کاری و کاهش اعتماد می‌شود. بهترین رویکرد، همراهی فعال والدین است؛ به این معنا که با گفت‌وگوی دوستانه درباره تجربیات فرزند در فضای مجازی، تدوین قوانین شفاف خانوادگی و آموزش مهارت تصمیم‌گیری، زمینه استفاده سالم فراهم شود.

توصیه‌های متفاوت برای کودکان و نوجوانان

دکتر شم‌آبادی با اشاره به تفاوت‌های سنی، خاطرنشان کرد: برای کودکان دبستانی، استفاده از بازی‌ها و برنامه‌های دارای رده‌بندی سنی، حضور در فضای مشترک خانه و زمان‌بندی محدود توصیه می‌شود.

وی افزود: در مورد نوجوانان، مشارکت در قانون‌گذاری، احترام به استقلال فردی و آموزش سواد رسانه‌ای، از جمله تشخیص اخبار جعلی و حفظ حریم خصوصی، اهمیت ویژه‌ای دارد.

تهدیدهای شایع و راهکارهای پیشگیری

این متخصص روان‌شناسی، نشانه‌هایی مانند بی‌قراری در نبود تلفن همراه، کاهش خواب و افت تحصیلی را هشداردهنده دانست و گفت: تعیین زمان مشخص استفاده، استراحت‌های کوتاه، خاموشی دستگاه‌ها هنگام خواب و ایجاد جایگزین‌های سالم مانند ورزش و فعالیت‌های هنری، از راهکارهای مؤثر پیشگیری است.

وی با اشاره به آزارهای مجازی تصریح کرد: کودکان باید بدانند واکنش مستقیم به توهین، معمولاً شرایط را بدتر می‌کند و استفاده از گزینه‌هایی مانند مسدودسازی، گزارش تخلف و نگهداری شواهد، همراه با اطلاع خانواده، نشانه ضعف نیست.

تأکید بر حفظ حریم خصوصی و پیشگیری از کلاهبرداری

دکتر شم‌آبادی با هشدار نسبت به کلاهبرداری‌های اینترنتی گفت: اطلاعاتی نظیر نام، شماره تماس، آدرس، تصاویر خصوصی و رمز عبور باید جزو حریم ممنوعه کودکان باشد و در برابر لینک‌ها یا جوایز مشکوک، واکنش محتاطانه داشته باشند.

قوانین خانوادگی و نقش سواد رسانه‌ای

وی تدوین قوانین ساده و قابل اجرا در محیط خانواده را ضروری دانست و افزود: پرهیز از استفاده از گوشی هنگام صرف غذا، توقف کار با صفحه‌نمایش یک ساعت پیش از خواب، اطلاع والدین از نصب نرم‌افزارهای جدید و رعایت ادب در فضای مجازی، از جمله این قواعد است.

این متخصص سلامت روان تأکید کرد: ابزارهای کنترل والدین و تنظیمات حریم خصوصی می‌توانند کمک‌کننده باشند، اما هرگز جایگزین رابطه انسانی و گفت‌وگوی والد ـ فرزند نمی‌شوند. آموزش سواد رسانه‌ای نیز از مهارت‌های ضروری عصر حاضر است تا کودکان تفاوت میان تبلیغ، خبر، شایعه و سرگرمی را تشخیص داده و نسبت به ردپای دیجیتال خود آگاه باشند.

اقدام در مواجهه با تهدیدهای جدی

دکتر شم‌آبادی در پایان گفت: در صورت بروز آزارهای جدی آنلاین یا انتشار محتوای خصوصی، والدین باید بدون سرزنش، ابتدا آرامش روانی کودک را تأمین کرده، شواهد را حفظ و در صورت لزوم از روان‌شناس یا مسیرهای قانونی کمک بگیرند.

وی خاطرنشان کرد: مدیریت صحیح فضای مجازی، ایجاد تعادل میان آزادی و نظارت است و در سایه حضور بزرگسالان آگاه، این فضا می‌تواند از یک محیط پرخطر به ابزاری مؤثر برای رشد، یادگیری و شکوفایی نسل آینده تبدیل شود.